نگاهی به موسیقی دسته های عزاداری در ایام محرم

تهران - هرساله با فرارسیدن ماه محرم و ایام سوگواری، عاشقان امام حسین(ع) در قالب برپایی آیین های عزاداری از جمله راه اندازی دسته ها، ارادت خود را به آرمان های سالار شهیدان ابراز می کنند و موسیقی نیز یکی از ارکان اصلی این مراسم به شمار می رود که فضای ماتم را برای عزاداران مهیا می سازد.

تاریخچه شکل گیری دسته های عزاداری به اواخر دوره های قاجار باز می گردد، مکتوبات تاریخی و اسناد موجود از این دوره نشان می دهد که پیش از این دوران، مراسم عزاداری در قالب خواندن دعا و مرثیه در مساجد برگزار می شده است.
مراسم مرثیه و روضه خوانی که با شرح غمنامه های شورانگیز وقایع دشت کربلا همراه بود، عمده ترین برنامه عزادارن آن زمان را تشکیل می داد، البته این مرثیه و روضه ها توسط افرادی عالم که بر تاریخ و مشاهدات ثبت شده آن زمان اشراف کامل داشتند قرائت می شد که شاید علت آن ارجحیت داشتن انتقال آرمان های امام حسین(ع) در این ایام به اقشار مختلف جامعه بود.
سینه زنی نیز که با نوحه های آهنگین همراه بود، بتدریج در میان اجتماع عزاداران رواج یافت، بطوریکه یک مداح با خواندن ابیات ریتمیک، شرایط را برای سینه زنی با دوری معین، برای عزاداران هموار می ساخت.
فضای موسیقایی این نوحه ها بیشتر در قالب موسیقی دستگاهی ایران عرضه می شد بطوریکه در برخی موارد اشعار مربوط به عزاداری امام حسین(ع) بر روی گوشه های دستگاه های مختلف از جمله چهار گاه و همایون که بیشتر حالتی حزن انگیز داشت، اجرا می شد.
در اثر گذشت زمان، این مراسم عزاداری، شکل هایی دیگری به خود گرفت و در اواخر دوران قاجار و اوایل دوره پهلوی، راهپیمایی دسته های عزاداری در کوچه بازارها مرسوم شد و در نهایت به شکل امروزی در آمد.
از همان زمان پیدایش این مراسم، موسیقی چه از لحاظ ˈملودیکˈ و چه از نگاه ˈریتمیکˈ نقش بسزایی را در ساختار برگزاری عزاداری هایی از این دست ایفا می کرد با این تفاوت که در گذشته ملودی ها ارجحیت داشتند، اما اکنون ریتم نقش مهمتری را ایفا می کند.
این روزها کمتر دسته عزاداری را مشاهده می کنیم که بدون ریتم و استفاده از آلات کوبه ای مراسم های خود را برگزار کند و این مهم موجب شده غنای ملودیک و توجه ویژه به آن که در گذشته اهمیت بالایی داشته، این روزها دیگر اهمیت نداشته باشد.
دورهای ریتمیک استفاده شده در دسته های عزاداری با تاثیر از موسیقی بومی و منطقه جغرافیایی آن متغیر است؛ برای مثال دسته های عزاداری در سرزمین آذربایجان از دورهای آهسته استفاده می کنند و در مناطق جنوبی کشور دورهای تند با آکسان های نمایان بیشتر رواج دارد.
استفاده از سازهای ریتمیک بومی نیز در گذشته نچندان دور جایگاه ویژه ای در این مراسم داشتند؛ دف، دمام و جفت سنج از جمله سازهای به شمار می روند که در مناطق غربی و جنوب غربی کشور مورد استفاده قرار می گرفتند.
اما موسیقی که امروز در دسته های عزاداری شنیده می شود با ریتم های مرسوم توسط سازهای کوبه ای غربی اجرا می شود که فاقد ملودی غنی است.
با توجه به آنکه کلام ایرانی، قابلیت بالایی برای ادغام با ریتم های دیگر دارد، اما همچنان با همان ریتم هایی مواجه هستیم که طی سال های متوالی تغییر چندانی نکرده است.
عزاداران، این ریتم های مرسوم را با نام 1 ضرب و 3 ضرب می شناسند و تمامی اشعار خوانده شده توسط مداحان نیز بر روی این ادوار اجرا می شود.
این دورهای ریتمیک، هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارند و فقط در اجرای سرضرب ها با هم متفاوتند؛ برای مثال در 1 ضرب برای هر میزان یک آکسان و در 3 ضرب در هر میزان سه آکسان اجرا می شود.
در این میان ملودی نیز جایگاه ویژه ای ندارد؛ شاید بارها به گوش شنیده باشیم که یک نوحه به همان شکل و فواصل موسیقایی سال های سال اجرا می شود. استفاده از ملودی های موسیقی پاپ غربی و گذاشتن اشعار با مضمون مذهبی نیز که دیگر به امری مرسوم تبدیل شده، هر سال بیشتر به آن برخورد می کنیم.
شاید عمده ترین علت این مهم نداشتن آگاهی مداحان و نوازندگان دسته های عزاداری به داشته های موسیقی ایرانی است.
باید گفت موسیقی سنتی ایران قابلیت های فراوانی دارد که می شود با استفاده از آن، ملودی هایی برای استفاده در این ایام ساخت، اما این مهم به دانشی نیاز دارد که متاسفانه مداحان فعال کشور و نوازندگان دسته های عزاداری از آن محرومند.
از: یاشار اطاعتی
فراهنگ (5) ** 9252 ** 1071

انتهای پیام /*

ارسال دیدگاه ها

برای ارسال دیدگاه از فرم پایین صفحه استفاده کنید
فرستنده *
پست الکترونیک
کد امنیتی
ارسال یادداشت ارسال